Öz Farkındalık Nedir?
Öz farkındalık, bireyin kendi duygu, düşünce, değer ve güçlü yönlerini sistematik biçimde tanıma ve anlamlandırma kapasitesidir. CASEL'in Sosyal Duygusal Öğrenme (SDÖ) çerçevesine göre öz farkındalık, öğrencilerin öğrenme süreçlerini, sınıf içi davranış düzenlemelerini ve sosyal ilişkilerini doğrudan etkileyen temel bir yeterlik alanı olarak tanımlanmaktadır.
Bu beceri; öğrencinin duygusal deneyimlerini tanımlayabilmesi, duygu–düşünce–davranış ilişkisini kurabilmesi, öz güven geliştirebilmesi ve öğrenmeye yönelik motivasyonunu sürdürebilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Öz farkındalık düzeyi yüksek öğrenciler, akademik ve sosyal ortamlarda daha güçlü öz düzenleme stratejileri geliştirir; akran ilişkilerinde daha sağlıklı iletişim kurar ve zorlayıcı durumlarla başa çıkmada daha etkin problem çözme becerileri sergiler.
Bu çerçevede öğretmenlerin sınıf içi uygulamalarda yansıtıcı sorular, duygu tanımlama etkinlikleri, günlük tutma, öz değerlendirme araçları ve güçlü yönleri fark ettiren yapılandırılmış etkinlikler kullanması, öğrencilerde öz farkındalığın gelişimini bilimsel olarak destekleyen başlıca yöntemler arasında gösterilmektedir.
ETKİNLİK 1: Duygu Termometrem
Sınıf Düzeyi / Hedef Grup:
11–14 yaş öğrencileri
Süre:
25–30 dakika
Amaç / Kazanımlar:
- Öğrenci, duygu durumunu fark eder ve adlandırır.
- Duyguların şiddetini ayırt etmeyi öğrenir.
- Öz denetim becerisi için ilk farkındalık adımını atar.
Materyaller:
Duygu termometresi görseli (öğrenci başına 1 adet), renkli kalemler, post-it.
Uygulama Adımları:
- Öğretmen, tahtada bir termometre görseli gösterir: (0 = sakin / 10 = çok yoğun duygu).
- "Bugün kendinizi duygu termometresinde nereye yerleştirirsiniz?" sorusu yöneltilir.
- Öğrenciler termometre kağıdına işaret koyar ve duyguyu tek kelime ile yazar (kızgın, yorgun, kaygılı, mutlu vb.).
- Gönüllü öğrenciler düşüncelerini paylaşır (zorunlu değildir).
- "Bu duygu nereden geliyor?" sorusu ile kısa bir düşünme süresi verilir.
- Son aşamada öğretmen sorar: "Bu duygu 2 seviye daha artsaydı ne olurdu, 2 seviye düşseydi nasıl hissederdin?"
Değerlendirme:
- Öğrenci kendi termometresini doldurmuş olmalıdır.
- Öğretmen gözlem formu ile katılımı değerlendirir.
Yansıtma (Refleksiyon):
Mini yazma etkinliği → "Bugün kendimle ilgili fark ettiğim şey: …….."
ETKİNLİK 2: Aynadaki Ben
Sınıf Düzeyi / Hedef Grup:
11–14 yaş
Süre:
35–40 dakika
Amaç / Kazanımlar:
- Öğrenci güçlü yönlerini, zayıf yönlerini ve gelişim alanlarını fark eder.
- Öz saygı ve öz kabul becerisi gelişir.
Materyaller:
Ayna görseli şablonu, kalemler
Uygulama Adımları:
- Öğretmen, "Bir arkadaşın seni üç kelimeyle tanımlasa ne derdi?" sorusu ile başlar.
- Ayna görselinin içine öğrenciler şu cümleleri yazar:
- Güçlü yönüm: ……
- Geliştirmek istediğim yönüm: ……
- Beni özel yapan şey: ……
- İkili eşleşme yapılır, öğrenciler sadece güçlü yönlerini birbirlerine yüksek sesle söyler.
- Paylaşım sonunda öğretmen vurgular: "Her insan güçlü ve güçlenebilir yanlarıyla bütündür."
Değerlendirme:
"3 cümle kuralı" nın tamamlanması değerlendirme ölçütüdür.
Yansıtma:
"Geliştirmek istediğim yönüm için ilk küçük adım ne olabilir?"
ETKİNLİK 3: Duygu – Düşünce – Davranış Zinciri
Sınıf Düzeyi / Hedef Grup:
11–14 yaş
Süre:
40 dakika
Amaç / Kazanımlar:
- Öğrenci, davranışlarının duygular ve düşüncelerle ilişkisini fark eder.
- Öz düzenleme ve sağlıklı karar verme becerisine temel oluşturur.
Materyaller:
DDD (Duygu-Düşünce-Davranış) akış şablonu, örnek senaryolar
Uygulama Adımları:
- Öğretmen bir senaryo verir:
"Arkadaşın sana kalabalık içinde 'sen zaten beceriksizsin' dedi."
- Öğrenciler şablonu doldurur:
- Duygu: (kızgın, kırgın, utangaç vb.)
- Düşünce: "Beni küçük düşürmek istedi." / "Keşke cevap verebilseydim."
- Davranış: İçine kapanma, bağırma, uzaklaşma vb.
- Ardından ikinci tablo doldurulur:
- "Peki farklı düşünseydim davranışım değişir miydi?"
- Grup paylaşımı ile farkındalık güçlendirilir.
Değerlendirme:
Senaryodaki şablonu doldurabilme
Yansıtma:
Cümleyi tamamlama → "Bir dahaki sefere duygumun beni yönetmesine izin vermeyeceğim, bunun yerine …….. yapacağım."
ETKİNLİK 4: Duygu Günlüğüm
Hedef Grup:
10–14 yaş
Süre:
40 dakika
SDÖ Alanı:
Öz farkındalık – Öz yönetim
Etkinlik Türü:
Yansıtma ve günlük tutma etkinliği
Kazanımlar:
- Öğrenci kendi duygularını fark eder, adlandırır ve ifade eder.
- Günlük duygusal deneyimlerini anlamlandırır.
- Olumsuz duygularla başa çıkmak için yapıcı yollar geliştirir.
- Günlük yaşamda empati kurma ve öz farkındalığı artırma becerisi kazanır.
Gerekli Materyaller:
- "Duygu Günlüğüm" çalışma sayfası (her öğrenciye bir adet)
- Renkli kalemler
- Duygu kartları veya duygu yüzleri posteri (isteğe bağlı destek materyal)
- Zamanlayıcı veya kronometre
Uygulama Adımları:
1. Isınma – Duyguya Odaklan (5 dk)
Öğretmen öğrencilere şu soruyu sorar:
"Bugün hangi duygular size eşlik etti?"
Tahtaya birkaç örnek yazılır: heyecanlı, sıkılmış, mutlu, endişeli, rahatlamış…
Öğrenciler sessizce düşündükten sonra bir duygu seçer ve nedenini paylaşır.
2. Günlüğümün İlk Sayfası (15 dk)
Her öğrenciye "Duygu Günlüğüm" sayfası dağıtılır.
Sayfa aşağıdaki bölümlerden oluşur:
- Tarih:
- Bugün baskın duygum:
- Bu duyguyu yaşamama neden olan olay:
- Bu duyguyu yaşarken aklımdan geçen düşünce:
- Bu duyguyla nasıl baş ettim veya edebilirdim:
- Bugünün özeti (bir kelimeyle):
Öğrenciler kendi hızlarında yazar. Sessizlik ortamı sağlanır, rahat bir müzik çalınabilir.
3. Paylaşım ve Empati (10 dk)
Gönüllü öğrenciler, yazdıkları bir bölümü paylaşabilir.
Diğer öğrenciler dinlerken empati kurma üzerine yönlendirilir:
"Arkadaşınız bu duyguyu yaşadığında siz olsaydınız ne hissederdiniz?"
Yansıtma:
"Bugün duygularımı fark etmem bana ne hissettirdi?"
Uzantı Etkinliği (Ev Ödevi):
Öğrencilerden bir hafta boyunca kısa günlük tutmaları istenir:
"Her akşam sadece 2 cümleyle günün duygusunu yaz."
Haftanın sonunda "duygusal farkındalık zinciri" posteri oluşturulur.
